शिशिर राज पाण्डे। बुद्ध जयन्ती, जसलाई बुद्ध पूर्णिमा वा वैशाख पूर्णिमा पनि भनिन्छ, हरेक वर्ष वैशाख शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइन्छ। यो पर्व गौतम बुद्धको जन्म, ज्ञान प्राप्ति, र महापरिनिर्वाण (मृत्यु) को सम्झनामा विश्वभरका बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले उत्साहका साथ मनाउँछन्। सन् २०२५ मा बुद्ध जयन्ती मे १२ (वि.सं. २०८२ वैशाख २९) मा पर्दछ, जुन भगवान् बुद्धको २५८७औँ जयन्ती हुनेछ। नेपालमा यो दिन सार्वजनिक बिदा हुन्छ, र लुम्बिनी, स्वयम्भू, बौद्धनाथजस्ता स्थानहरूमा विशेष पूजा, प्रवचन, र शान्ति र्‍यालीहरू आयोजना गरिन्छ।गौतम बुद्ध (सिद्धार्थ गौतम) को जन्म इसापूर्व ५६३ मा लुम्बिनी (हालको नेपाल) मा भएको थियो। उनले २९ वर्षको उमेरमा राजसी सुख त्यागेर ज्ञानको खोजीमा निस्किए र ३५ वर्षको उमेरमा बोधगयामा बोधिवृक्षमुनि ज्ञान प्राप्त गरे। उनको महापरिनिर्वाण ८० वर्षको उमेरमा कुशीनगरमा भएको थियो। यी तीनै घटना वैशाख पूर्णिमाका दिन भएकाले यो दिन विशेष मानिन्छ .

बुद्धलाई हिन्दू धर्ममा भगवान् विष्‍णुको नवौँ अवतारका रूपमा पनि लिइन्छ, जसले हिन्दू र बौद्ध दुवै समुदायलाई जोड्छ। लुम्बिनी, बौद्धनाथ, स्वयम्भूनाथ, र अन्य गुम्बाहरूमा विशेष पूजा, दीप प्रज्वलन, शान्ति र्‍याली, र प्रवचनहरू आयोजना गरिन्छ। बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले शाकाहारी भोजन ग्रहण गर्छन् र दान–पुण्य गर्छन्।

यो पर्वले विभिन्न धर्म र समुदायबीच एकता र सद्भावलाई प्रोत्साहन गर्छ। नेपालमा हिन्दू र बौद्ध समुदायले संयुक्त रूपमा यो पर्व मनाउँछन्।

बुद्धले चार आर्य सत्य (दुःख, दुःखको कारण, दुःखको निवारण, र अष्टाङ्गिक मार्ग) र अहिंसाको उपदेश दिए, जुन आजको विश्वमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। उनको सन्देश “अहिंसा नै शान्ति र मैत्रीको आधारशिला हो” ले विश्व शान्तिको मार्गदर्शन गर्छ।

आजको विश्वमा हिंसा, युद्ध, सामाजिक असमानता, र पर्यावरणीय सङ्कटजस्ता समस्याहरू बढ्दै छन्। विश्वमा बढ्दो द्वन्द्व, हिंसा, र आतंकवादको पृष्ठभूमिमा बुद्धको अहिंसाको सन्देश अत्यन्त सान्दर्भिक छ। नेपालमा पनि जातीय, क्षेत्रीय, र सामाजिक तनावहरू देखा पर्छन्। बुद्ध जयन्तीले व्यक्तिलाई करुणा, सहिष्णुता, र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको महत्व सिकाउँछ। बुद्धको शिक्षाले समाजमा संवाद र समझदारीको माध्यमबाट समस्याहरू समाधान गर्न प्रेरित गर्छ।

यस्तो अवस्थामा बुद्ध जयन्ती र बुद्धका शिक्षाहरूको सान्दर्भिकता झन् बढेर गएको छ।रुस–युक्रेन युद्ध, मध्यपूर्वमा द्वन्द्व, र आतङ्कवादजस्ता समस्याहरूले विश्व शान्ति खल्बलिएको छ। बुद्धको अहिंसा र करुणाको सन्देश यस्ता द्वन्द्वहरू समाधान गर्न उपयोगी हुन सक्छ।लुम्बिनी, बुद्धको जन्मस्थल, विश्व शान्तिको केन्द्रको रूपमा विकास हुँदैछ। नेपालले बौद्ध दर्शनमार्फत विश्व शान्तिको सन्देश प्रवाह गर्न सक्छ, जुन बुद्ध जयन्तीको अवसरमा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन र शान्ति र्‍यालीहरूबाट सम्भव छ।

बुद्धले आफ्नो समयमा शान्तिका कुरा मात्र उठाउनु भएन उहाले प्रकृतिका कुरा, महिला अधिकारका कुरा, सामाजिक सुधारका कुरा पनि गर्नु भयो।  बुद्धले आफ्नो समयमा महिलालाई भिक्षुणी (नन) को रूपमा बौद्ध सङ्घमा सामेल हुने अवसर दिए, जुन त्यस समयको सामाजिक संरचनामा क्रान्तिकारी कदम थियो। उनले लैंगिक भेदभावलाई अस्वीकार गर्दै सबैलाई समान रूपमा ज्ञान र मुक्तिको मार्गमा लाग्ने प्रेरणा दिए।नेपालमा अझै पनि छाउपडी, दाइजो प्रथा, र लैंगिक हिंसाजस्ता समस्याहरू छन्।

बुद्धको करुणा र समानताको सिद्धान्तले यस्ता कुप्रथाहरूविरुद्ध लड्न प्रेरणा दिन्छ। उदाहरणका लागि, बुद्धको अहिंसाको सिद्धान्तलाई अपनाएर सामाजिक जागरूकता अभियानहरू चलाउन सकिन्छ, जसले महिलामाथि हुने हिंसा र भेदभावलाई कम गर्न सहयोग गर्छ।बुद्धले सामाजिक रूढिहरूलाई चुनौती दिएर समावेशी समाजको निर्माणमा जोड दिए। यो सन्देश आजको नेपालमा लैंगिक समानताका लागि नीति निर्माण र सामुदायिक कार्यक्रमहरूमा उपयोगी हुन सक्छ। बुद्ध जयन्तीमा दान, परोपकार, र सामाजिक सेवाको विशेष महत्व हुन्छ। बुद्धले दानलाई मानवताको अभिव्यक्ति माने। आजको सन्दर्भमा, जब समाजमा आर्थिक असमानता र गरिबी ठूलो चुनौती हो, बुद्ध जयन्तीले धनी र गरिबबीचको खाडल कम गर्न सामाजिक एकता र परोपकारको भावनालाई प्रोत्साहन गर्छ। नेपालमा यो पर्वमा विहारहरूमा खाना, कपडा, र आर्थिक सहयोग वितरण गर्ने परम्पराले सामाजिक सद्भावलाई बलियो बनाउँछ।

बुद्धले प्रकृतिको संरक्षण र जीवजन्तुप्रति करुणाको उपदेश दिए। उनको मध्यम मार्गले सन्तुलित जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गर्छ, जुन पर्यावरणीय सङ्कटको समाधानमा उपयोगी छ।जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय विनाशको यो युगमा बुद्धको सादगी र प्रकृतिप्रति सम्मानको सिद्धान्तले दिगो विकासलाई प्रोत्साहन दिन्छ। बुद्ध जयन्तीमा वृक्षरोपण र पर्यावरण जागरूकता कार्यक्रमहरू आयोजना गर्न सकिन्छ।द्धको ध्यान र चेतनाको अभ्यासले मानसिक शान्ति र तनाव व्यवस्थापनमा सहयोग गर्छ। यो आजको व्यस्त र तनावपूर्ण जीवनमा निकै सान्दर्भिक छ।बुद्ध जयन्तीमा ध्यान सत्रहरू र बौद्ध दर्शनका प्रवचनहरूले व्यक्तिगत र सामुदायिक स्तरमा मानसिक स्वास्थ्य सुधार गर्न मद्दत गर्छ। विशेष गरी युवाहरूमा बढ्दो मानसिक स्वास्थ्य समस्यालाई सम्बोधन गर्न यस्ता कार्यक्रमहरू प्रभावकारी हुन सक्छन्।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सन् २००२ देखि बुद्ध जयन्तीलाई अन्तर्राष्ट्रिय अवकाशको रूपमा मान्यता दिएको छ, जसले नेपालको शान्तिको सन्देशलाई विश्वमाझ पुर्‍याएको छ।बुद्ध जयन्ती केवल धार्मिक पर्व मात्र होइन, यो शान्ति, समानता, र मानवताको उत्सव हो। आजको सन्दर्भमा, बुद्धका शिक्षाहरूले महिला विभेद, सामाजिक असमानता, र विश्व शान्तिका चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न मार्गदर्शन प्रदान गर्छन्। नेपालले लुम्बिनीमार्फत विश्व शान्तिको सन्देश प्रवाह गर्ने अवसर पाएको छ, र बुद्ध जयन्तीले यो सन्देशलाई थप बलियो बनाउँछ। यो अवसरमा हामी सबैले बुद्धको अहिंसा, करुणा, र समानताको सिद्धान्तलाई आत्मसात् गरेर समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन योगदान दिन सक्छौँ। बुद्ध जयन्ती केवल धार्मिक पर्व मात्र होइन, यो एक यस्तो अवसर हो जसले मानवताको मूल्य, शान्ति, र सामाजिक समानताको सन्देश बोकेर आउँछ।

आजको सन्दर्भमा, जब विश्व र नेपाल सामाजिक असमानता, हिंसा, र पर्यावरणीय संकटले ग्रस्त छ, बुद्धको शिक्षाले व्यक्तिगत र सामूहिक जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन प्रेरणा दिन्छ। विशेष गरी महिला विभेदको सन्दर्भमा, बुद्धको समानताको सिद्धान्तले समाजलाई लैंगिक न्याय र समावेशीतातर्फ डोर्‍याउन सक्छ। बुद्ध जयन्तीले हामीलाई यो सम्झाउँछ कि सच्चा सुख र शान्ति भौतिक समृद्धिमा होइन, बरु आत्मिक जागरण र करुणामय जीवनमा निहित छ।